Gelişim, döllenme ile başlayan ve bireyin yaşamı boyu devam eden bir süreç. Gelişimi değerlendirirken evrensel özellikler olduğu gibi mizaç, kültür, genetik gibi bireye özgü faktörlerde göz önünde bulundurulur. Çocukluk her alan değişimin hızlı yaşandığı bir süreçtir.
Erken çocuklukta gelişim fiziksel, bilişsel, duygusal, sosyal ve dil alanlarındaki değişim ve ilerleme sürecidir. Çocuğun oturmayı öğrenmesinden yürümesine, agulamasından konuşmasına, oyun kurmasından duygularını ifade etmesine kadar her beceri gelişim basamaklarının bir parçasıdır. Gelişim; kalıtım ve çevre arasında meydana gelen sürekli etkileşimin ürünüdür.
Gelişim ve Büyüme Arasındaki Fark
Gelişim kavramı büyüme kavramı ile sıklıkla karıştırılabilir. Gelişim, çocuğun öğrenme ve davranış süreçlerindeki ilerlemeyi ifade eder.
Büyüme ise sadece boy, kilo ve hacim açısından artıştır. Örnek: Doğduğunda ortalama 3 kg olan bir bebek, 1 yaşında yaklaşık 9 kg olur (büyüme). Ancak bu süreçte oturmayı, yürümeyi ve konuşmayı öğrenmesi gelişimdir.
Olgunlaşma
Çocuk Gelişiminde bir diğer önemli kavram “Olgunlaşma”dır. Olgunlaşma; vücut organlarının kendilerinden beklenen davranışları ortaya koyabilmesidir. Olgunlaşma örüntüleri evrenseldir, bütün çocuklarda görülür ve kültürden bağımsızdır. Örneğin emeklemekten yürümeye geçiş, çocuğun kemik ve kas yapısı yeterli olgunluğa ulaşmadan ne kadar çabalasa da yürümeyi öğrenemez. Diğer yandan çocuğun yürüme üzerine yaptığı denemelerin engellenmesi, içsel motivasyonunun söndürülmesi organları olgunluğa ulaşsa bile çocuk yürümeyi öğrenemez.
Kritik Dönemler
Gelişimin kritik dönemleri; bazı becerilerin belli dönemler içerisinde kazanılması gerekmektedir. Eğer bu beceriler bu dönemlerde kazanılmazsa daha sonraki dönemlerde kazanılması zorlaşacaktır. Kritik dönemler, beynin belirli becerileri öğrenmeye ve çevreye tepki vermeye özellikle açık olduğu bebeklik ve erken çocukluk dönemindeki kısa ama güçlü zaman dilimleridir. Bu dönemlerde beyin, gelecekteki öğrenmeyi, davranışı ve duygusal sağlığı destekleyen sinirsel bağlantıları hızla oluşturur. Bu kritik dönemlerinde, dil, sosyal etkileşim ve duyusal uyarım gibi olumlu deneyimlere maruz kalmak, çocuğun bilişsel, duygusal ve fiziksel gelişimini şekillendirir. Ancak bu deneyimleri kaçırmak, ilerleyen yaşlarda ele alınması daha zor olabilecek gelişimsel sorunlara yol açabilir.
Örneğin; Bir bebeğe yeterli çevresel uyarımlar sağlanmazsa, bu durum ileride beynin kelimeleri işleme yeteneğini etkileyebilir. Gözler yaşamın erken dönemlerinde normal görsel girdiyi alamazsa, görsel sistemin bazı bölümleri düzgün gelişmeyebilir. Çocuğunuz üzgün olduğunda kucağınıza almaz, kucaklamaz veya sakinleştirilmezse beynin stres tepki sistemi sağlıksız bir şekilde gelişebilir.
Döllenmenin gerçekleşmesi ile birlikte ilk haftalar ve aylar, bilim insanlarının doğum öncesi beyin gelişimi ve doğum sonrası erken büyüme olarak adlandırdıkları sürecin bir parçasıdır.Gebeliğin her haftası ve onu takip eden aylar, bir çocuğun tüm potansiyelini destekleme fırsatlarıyla doludur.
Gelişim Alanları
Gelişim, birbiriyle bağlantılı üç temel alanda incelenir. Her bir alan bir diğerini etkilerken, yine aynı zamanda o alandan etkilenir.
- Fiziksel gelişim: beden büyüklüğü, görüntü, organların işlevleri ve motor becerileri ifade eder.
- Bilişsel gelişim: dikkat, hafıza, problem çözme, hayal gücü ve yaratıcılık gibi zihinsel becerileri kapsar
- Sosyal-duygusal gelişim: Duygularını anlama, başkasını anlama, kişiler arası beceriler ve arkadaşlık ilişkilerini kapsar.
Bireyin ilk 1000 günü-döllenmeden çocuğun 24. ayına kadar- yaşam boyu sağlığı ve iyi oluşunu şekillendiren kritik bir dönemdir.
İlk 1000 gününde bebeğinizin ihtiyacı olan şeyler:
- sağlıklı beslenme
- sevgi dolu ilişkiler, sosyal etkileşimler
- güvenlik ve emniyet
- oynamak için zaman
- sağlıklı bir çevre (anne karnında da dahil olmak üzere)
“Normal gelişim” bir çocuğun yaşına uygun becerileri, beklenen zaman aralığında kazanmasıdır. Fiziksel Gelişim ya da erken algısal gelişim gibi biyolojik olarak belirlendiği apaçık gözüken yönlerde bile normal gelişim ancak uygun ve yeterli çevre sağlanırsa gerçekleşebilir.
Bireyin anne karnında ki yaşantısı ile başlayan gelişim süreçlerinde kazandığı birçok beceri vardır. Bu becerilerin kazanılmış olup olmaması, yaşına uygunluğu çocuk için kritik öneme sahiptir. Bu gelişmelerin farkında olmak, bir Çocuk Gelişimciden değerlendirme desteği almak, olası zorlukların erken keşfedilmesine ve erken müdahale ile kritik dönemler kaçırılmadan destekleyici programların hazırlanmasını sağlar.
“Gelişim hiyerarşiktir, üzerindeki yazıları silip yenilerini yazabileceğiniz bir kara tahta değildir. Çocuklar önemli değişimler yaşadıklarından bile önceki uyumlarının gölgesi varlığını sürdürür.” Alan Sroufe (1983).
Kaynaklar:
Helen Bee, Denise Boyd, Çocuk Gelişim Psikolojisi (İstanbul Kaknüs Yayınları, 2020)
Nurten Elkin, Talat Sarıkavak, Çocuk Gelişimine Çok Boyutlu Bakış, (İstanbul Gelişim Üniversitesi Yayınları, 2025)
https://www.pregnancybirthbaby.org.au/the-first-1000-days#what-is
https://www.zerotothree.org/resource/what-is-a-critical-period-in-brain-development
Bir yanıt yazın